POLİSİTEMİ NEDİR? POLİSİTEMİ BELİRTİLERİ VE TEDAVİ YÖNTEMLERİ NELERDİR?
Polisitemi çeşitli sebeplerle vücudun olması gerekenden fazla kırmızı kan hücresi üretmesidir. Bu durum zamanla kanda pıhtılaşma başta olmak üzere çeşitli komplikasyonlara neden olabilir. Genelde primer ve sekonder polisitemi olarak iki sınıfta incelenen polisiteminin günümüzde kesin bir tedavisi yoktur. Ancak hastaya özel hazırlanan tedavi planları ve yaşam tarzı değişiklikleri ile semptomlar kontrol altına alınabilir.
Polisitemi Belirtileri Nelerdir?
Polisitemi belirtileri hastalığın türüne göre değişiklik gösterebilir. Başlıca belirtiler şu şekildedir:
- Yüzde kızarıklık
- Baş ağrısı
- Baş dönmesi
- Yüksek tansiyon
- Bulanık veya çift görme,
- Tinnitus (kulak çınlaması),
- Ilık bir banyo veya duştan sonra ciltte kaşıntı,
- Ellerde ve ayaklarda kızarıklık, sıcaklık, karıncalanma hissi,
- Hastalığa bağlı dalak büyümesi gelişirse karnın sol üst kısmında ağrı ve şişlik,
Bunların yanı sıra polisitemia vera kanda pıhtılaşma riskini artırdığından göğüs ağrısı, nefes darlığı gibi semptomlar da görülebilir.
Polisitemi Nedenleri Nelerdir?
Polisitemi absolut (mutlak) polisitemi ve relatif (göreceli) polisitemi olmak üzere iki sınıfta incelenir. Absolut polisitemi ise primer ve sekonder olmak üzere kendi içerisinde farklı kategorilere ayrılır. Her türün nedenleri farklılık gösterebilir.
Göreceli polisitemi gerçek alyuvar artışından ziyade kanda alyuvarların hacminin daralmasıdır. Nedenleri arasında vücutta yeteri miktarda sıvı olmaması ilk sırada yer alır. Örneğin kusma, ishal gibi vücuttan fazla su atımına neden olan sağlık sorunlarında kanda kırmızı kan hücreleri ve hemoglobin miktarında artış görülebilir.
Stres polisitemisi kırmızı kan hücrelerinin artmadığı ancak plazma miktarının azaldığı buna bağlı olarak kanın yoğunlaştığı bir sağlık sorunudur. Özellikle obez erkekleri, alkol ve sigara kullananları etkileyen kandaki Gaisbock sendromu veya stres polisitemisi olarak bilinen durum da göreceli polisiteminin nedenlerindendir.
Mutlak polisiteminin nedenleri ise polisitemi nedenlerine göre değişkenlik gösterir. Kan hücrelerinin üretiminden kemik iliği sorumludur.
Primer polisiteminin başlıca nedeni kemik iliğinde meydana gelen genetik mutasyonlardır. Kemik iliğinde olması gerekenden fazla kan hücresi üretimine neden olan, başta polisitemia vera olmak üzere çeşitli miyeloproliferatif bozukluklar primer polisitemi nedenleri arasında ilk sırada yer alır. Bunun yanı sıra kemik iliğinin aşırı kan hücresi üretmesine neden olan kalıtsal sağlık sorunları da bu patolojik durumun nedenleri arasında yer alır .
Sekonder polisitemi ise çoğunlukla böbreklerden kan dolaşımına karışan bir çeşit hormon olan yüksek EPO (eritropoetin) seviyeleri ile ilişkilidir. Bunun farklı nedenleri olabilir. Yüksek EPO seviyelerinin başlıca nedenleri aşağıdaki gibidir:
- Oksijen eksikliği: Akciğer hastalıkları, kalp hastalıkları ve uyku apnesi gibi vücudun dokularına yeterli oksijen taşınmasını engelleyen sağlık sorunlarında EPO seviyeleri yükselebilir.
- Böbrek hastalıkları: Renal arter stenozu (böbrek arterlerinin daralması) ve hidronefroz (böbreklerde şişme) gibi sağlık sorunları veya böbrek nakli gibi durumlar eritrositoza neden olabilir.
- Tümörler: Renal hücreli karsinom ve hepatosellüler karsinom gibi kanserler, rahim miyomları ve menenjiom gibi iyi huylu tümörler aşırı miktarda EPO üretimine, bu bağlı kan hücrelerinin sayısının artmasına neden olabilir.
- Karbonmonoksit zehirlenmesi ve sigara kullanımı: Karbonmonoksit zehirlenmesi veya sigara kullanımı gibi durumlar dokulara oksijen taşınmasını engelleyerek vücudun daha fazla kırmızı kan hücresi üretmesine neden olabilir.
Sayılanlara ilave olarak kullanılan bazı ilaçlar da EPO seviyesinin ve kırmızı kan hücresi üretiminin artmasına yol açabilir.
Polisitemi Nedir?
Polisitemi kan dolaşımında kırmızı kan hücrelerinin hacminin ve hemoglobin konsantrasyonunun artması ile karakterize patolojik bir sağlık sorunudur. Alyuvar olarak da bilinen kırmızı kan hücreleri oksijenin doku ve organlara taşınmasında önemli rol oynar. Eritrositlerin gereğinden fazla artışı durumunda kanın akışkanlığı azalabilir ve dolaşım problemleri başta olmak üzere çeşitli sağlık sorunları ortaya çıkabilir.
İnsan vücudundaki kanın yaklaşık %60’ı su, proteinler, glikoz, yağ parçacıkları gibi önemli maddeleri barındıran plazma adı verilen bir sıvıdan oluşur. Geri kalan katı kısımda ise kırmızı kan hücreleri, beyaz kan hücreleri ve trombositler başta olmak üzere çeşitli hücreler bulunur. Kanda en çok bulunan hücre kırmızı kan hücreleridir. Araştırmalara göre her milimetre küp kanda 4-6 milyon eritrosit bulunur.
Polisitemi yüksek hematokrit değeri ve yüksek hemoglobin konsantrasyonu ile karakterizedir. Bir başka ifadeyle kırmızı kan hücrelerinde bulunan bir çeşit protein olan hemoglobin değerinin normal seviyesinin üzerinde olması polisitemi olarak adlandırılır.
Polisitemi Tedavi Yöntemleri Nelerdir?
Polisitemi tedavisi altında yatan sebebe göre farklılık gösterir. Çoğu zaman uzmanlar hastanın semptomlarını hafifletmeye veya kan pıhtılaşması /tromboz gibi komplikasyonları önlemeye yönelik tedavi planları oluştururlar. Uzmanların yaygın olarak kullandıkları tedavi yöntemleri şunlardır:
-
Flebotomi (kan alma): Flebotomi kandaki kırmızı kan hücre sayısını azaltmak için düzenli olarak kan alınması işlemidir. Bu sayede kanın yoğunluğunu ve buna bağlı pıhtılaşma gibi komplikas riskleri azalabilir. Uzmanlar kırmızı kan hücre hacmi istenilen seviyeye gelene kadar flebotomi işlemini haftada iki kez veya daha fazla uygulanmasını önerebilir. Özellikle polisitemia vera tedavisi sırasında uzmanlar hastanın yaşam kalitesini artırmak amacıyla flebotomiye sıklıkla başvururlar.
-
İlaç tedavisi: Polisiteminin başlıca risklerinden bir tanesi pıhtılaşma olduğundan uzmanlar kan inceltici özelliği bulunan ilaçlar reçete edebilir. Bunun yanı sıra Hidroksiüre kemik iliğindeki hücre üretimini baskılayarak kırmızı kan hücresi sayısını kontrol altına alabilir. Günümüzde bağışıklık sistemini düzenlemeye yardımcı olarak kırmızı kan hücresi üretimini kontrol altında tutmaya yarayan Interferon gibi çeşitli ilaçlar da vardır.
-
Yaşam tarzı değişiklikleri: Sigara kullanımından uzak durulması, sağlıklı bir diyet ve düzenli egzersiz gibi yaşam tarzı değişiklikleri sekonder polisitemi riskini azaltabilir. İlave olarak polisitemi hastalarının bol su tüketmesi kanın akışkanlığını artırarak komplikasyon riskini azaltabilir.
Yukarıda sayılan tedavilerden olumlu sonuç alınamaz ve PV dalak büyümesi gibi komplikasyonlara neden olursa uzmanlar radyasyon tedavisine başvurabilir.
Polisitemi Teşhisi Nasıl Yapılır?
Uzmanlar polistemiyi çoğu zaman rutin yapılan kan tetkikleri yardımıyla teşhis eder. Hastadan alınan kan numunesinin laboratuvar ortamında incelendiği tam kan sayımı kandaki kırmızı kan hücrelerinin sayısını, hemoglobin düzeylerini ve hematokriti belirlemeye yardımcı olur. Yüksek hematokrit ve hemoglobin değerleri polisiteminin en belirgin göstergelerinden biridir. Normal şartlarda erkeklerde hematokrit (HCT) %49’den, hemoglobin (HB) değerinin ise 16,5 g/dL’den az olması beklenir. Kadınlarda ise HCT değeri %48’ten, HB değerinin ise 16 g/dL’den düşük olması gerekir (1). Bunların üzerindeki değerlerde uzmanlar polisitemiden şüphelenebilir.
Ek olarak JAK2 gen mutasyonu testi, polisitemia vera tanısında önemli bir rol oynar. Eritropoietin düzeylerinin düşük olması, genellikle primer polisitemiyi (özellikle PV) işaret ederken, yüksek eritropoietin seviyeleri sekonder polisitemiye işaret edebilir. Bu nedenle uzmanlar gerekli durumlarda hem tanıyı doğrulamak hem de hastalığın türüne karar verebilmek için eritropoietin düzeylerinin ölçülmesi gibi farklı tanı tetkiklerinden de faydalanabilir.
Polisitemi Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Polisitemi Kimlerde Görülür?
Polisitemi her yaştan ve cinsiyette insanı etkileyebilir. Ancak özellikle PV gibi birincil polisitemi türlerine 60 yaş üstündeki yetişkinlerde daha sık rastlanır. Bunun yanı sıra erkeklerde hastalığın görülme riski kadınlardan yaklaşık 2 kat fazladır.
Polisitemi Tamamen Tedavi Edilebilir mi?
Polisitemia vera (PV) gibi birincil türler için günümüzde kesin bir tedavi yöntemi yoktur. Bununla birlikte flebotomi ve ilaç tedavisi gibi tedavi yöntemleri semptomların hafiflemesine ve komplikasyon riskinin azalmasına yardımcı olabilir. Sekonder polisitemi ise çoğunlukla altta yatan nedenlerin tedavi edilmesiyle kontrol altına alınabilir.
Polisitemi Olanlar Nasıl Beslenmeli?
Polisitemi olan hastalar için özel bir diyet olmamakla birlikte kanın akışkanlığını artırmak için bol su tüketilmesi önemlidir. Ayrıca demir açısından zengin gıdalardan (kırmızı et, ıspanak, baklagiller gibi) fazla tüketmekten kaçınmak kırmızı kan hücresi üretimini kontrol altında tutmaya yardımcı olabilir. Ek olarak beslenme listesine meyve, sebze, tam tahıllar gibi sağlıklı gıdaların eklenmesi de genel sağlığı korumaya yardımcı olabilir.
Polisitemi Kalıtsal mıdır?
PV gibi türler sonradan oluşan genetik mutasyonlar neticesinde ortaya çıksa da çoğu durumda hastalık doğştan değildir. Bununla birlikte çeşitli çalışmalar polisitemi olan hastaların aile üyelerinde de hastalığa rastlanabileceğini göstermektedir.